ӨДРИЙН СОНИН ҮНЭНИЙГ ХЭЛНЭ
Цаг үе
2014.07.02 10:07

Анна Цендина: Айлын отгон болохоор аав минь намайг эрхлүүлэхгүй яах юм бэ


Монгол Улсын төрийн гурван удаагийн шагналт, ардын уран зохиолч Ц.Дамдинсүрэнгийн охин Анна Цендина, их эрдэмтний шавь Р.Отгонбаатар нарын хамтын бүтээл “Монгол үсэг, бичгийн дээж” эрдэм шинжилгээний томоохон бүтээлийн нээлт өчигдөр Соёлын төв өргөөнд болсон юм. Энэ үеэр ОХУ-ын Москвагийн Хүмүүнлэгийн их сургуулийн багш, Дорно дахины судлалын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан, хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Анна Цендинатай уулзаж хөөрөлдлөө. 

-Аавынхаа гарын шавьтай хамтарч их сайхан бүтээл гаргасанд баяр хүргэе. Анх энэ санааг хэн нь сэдэж санаачлав?

-Орос, Монголын хамтарсан эрдэм шинжилгээний төслийн хүрээнд ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн түвд судлалын тасгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Р.Отгонбаатар бид хоёр “Монгол үсэг, бичгийн дээж” бүтээлээ орос, монгол хэлээр хэвлүүллээ. Энэ том номыг “Петровис” компанийн захирал Ж.Оюунгэрэл ивээн тэтгэж хэвлүүлсэнд баяртай байгаа. Номын маань нээлт сайхан болж академийн ерөнхийлөгч Энхтүвшин, академич Д.Цэрэнсодном, Олон улсын Монгол судлалын холбооны дэд ерөнхийлөгч Ц.Төмөртогоо, Төрийн хэлний зөвлөлийн дарга зохиолч, яруу найрагч Ж.Нэргүй, доктор Д.Цэдэв, Болд, Д.Сумъяа, Х.Сүглэгмаа, Г.Билгүүдэй, Ц.Өнөрбаян нарын олон эрдэмтэн хүрэлцэн ирж сэтгэгдлээ хуваалцсанд талархаж байна. Бидний бүтээлийн нээлт нэг ёсондоо Монголын бичиг үсэгтэй холбоотой эрдэм шинжилгээний бага хурал болчихлоо. Р.Отгонбаатарыг маань гэртээ төдийгүй цээжиндээ Монголынхоо их өв соёлыг хадгалсан эрдэмт хүмүүн гэж өндрөөр үнэлж, Соёл, спорт, аялал жуулчлалын яамны сайдын тушаалаар Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан цол, тэмдгээр шагнасныг гардууллаа.

-Танд ч гэсэн том шагнал гардууллаа гэж дуулдсан?

-Шинжлэх ухааны академийн дээд шагнал болох Хубилай хааны одонгоор шагнаж байгаа тухайгаа ерөнхийлөгч Энхтүвшин гуай дуулгаж, гардуулах ёслолыг албан ёсоор товлож мэдэгдэнэ гэсэн. 

-Таныг их хүмүүн Дамдинсүрэн гуайн отгон охин гэдгийг монголчууд сайн мэднэ. Ах нар тань сайн байцгаана уу?

-Ууган ах маань бурхан болж, бид гурвуулаа үлдсэн. Хоёр ах маань наймдугаар сард Монголд ирнэ. Хэдийгээр Орост ажиллаж, амьдарч байгаа ч хүний төрж, өссөн нутаг нас өндөр болох тусам улам санагдах юм. Тиймээс ч хоёр ах маань ирж төрсөн нутгаасаа цагаан эрчис авах гэж байна. Манайхнаас би л ганцаараа аав, ээжийнхээ мэргэжлийг өвлөж монгол судлалаар дагнан ажилладаг. Бусад ах нар маань бүгд л физик, эдийн засгийн ухааны эрдэмтэн хүмүүс шүү дээ.

-Та эрдэмтэн хүний хувьд жилд олон удаа гадаад, дотоодын эрдэм шинжилгээний хуралд оролцож байна уу?   

-Ер нь би олон хуралд оролцох дургүй. Ах, бид хоёр жилд нэг том хуралд оролцоно гэсэн зарчим баримталдаг. 

-Та Москвагийн Хүмүүнлэгийн их сургуулийн Монгол хэл судлалын тэнхимийн эрхлэгч. Танай тэнхимд хэчнээн хүүхэд монгол хэл судалж байна. Орос хүүхдүүд монгол хэлийг хэр их сонирхох юм бэ? 

-Яг монгол хэл сонирхдог гэж хэлж чадахгүй. Гэхдээ Монголын түүх соёлыг залуучууд их сонирхож судалдаг. Шашин, нүүдэлчдийн соёл иргэншлийг нь түлхүү судалж байна. Тэр дундаа XX зууны үеийн түүхийг сонирхон судалж байгаа харагддаг. Дээрээс нь утга зохиол байна. Миний шавь зургаан оюутан монгол судлалаар дагнан мэргэшсэн. Нэг оюутан маань зохиолч Г.Аюурзанын романуудаар дипломын ажил бичсэн. Мөн Бурхан багшийн намтар, Цахар гэвшийн орчуулгын зохиол, Д.Равжаагийн шүлгийг агуулгын талаас нь судалж байгаа. Хоёр оюутан бөө мөргөл болон монгол үлгэр гэсэн сэдвийг сонгосон. 

-Монголч эрдэмтэн болоход аавын тань нөлөө байсан байх. Аав тань таныг хүүхэд байхад ер нь их эрхлүүлдэг байв уу? 

-Намайг эрхлүүлэхгүй яах юм бэ. Би чинь айлын отгон, намайг төрөхөд аав дөчин зургаатай, ээж дөч гарчихсан байсан. Тэгэхээр чинь ер нь хэн ч бодсон намайг эрхлүүлж л таарнаа даа. Манай том ах гэхэд надаас арван долоон насаар ах ш дээ. Аав маань мундаг том эрдэмтэн хүн байсан болохоор үр хүүхдээ загнаж аашлах гэж байхгүй, энгийн сайхан хүн байсан. Шавь нараас нь асуусан ч хэлээд өгөх байх. 

-Та аль дунд сургуулийн сурагч байв?

-Олон сургууль дамжсан даа. Анх Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд төгөлдөр хуурын ангид орж байсан. Гурван ахтай айлын бага охин болохоор их эршүүд талдаа байж. Төгөлдөр хуур тоглохоос илүүтэй хөлбөмбөг өшиглөх, ноцолдож зодолдох дуртай байлаа.Тэгээд Зөвлөлтөд сурч байгаад орос нэгдүгээр сургуульд суралцсан. Би багадаа зураг зурах дуртай л хүүхэд байсан. Наймдугаар ангиа төгсөөд Ленинградад очсон. Аав томилолтоор очсон болохоор гэр бүлийнхэн маань дагаад явсан. Тэгээд Хүүхэлдэйн театрт ажиллах болсон. Тэр үеэс Хүүхэлдэйн театрын жүжигчин эсвэл хүүхэлдэй хийдэг хүн болно гэж мөрөөддөг байлаа. Хүүхэд болохоор аав нэг их тоодоггүй байсан байх. Ээж монгол угсаатны зүйч байсан нь намайг монголч эрдэмтэн болоход их нөлөөлсөн. 

-Их эрдэмтний маань ач, зээ нар олуул уу?

-Долоон ач, зээ байна. Би хүүхэд гаргаагүй. Ач зээ нар нь бүгд л ах нарыг дуурайгаад физик, эдийн засгийн улс болсон доо.

-Та жил бүр Монголдоо ирэхэд Улаанбаатарт өөрчлөгдсөн зүйл их байх юм уу? 

-Би Улаанбаатарт төрсөн. Хүүхэд байхдаа хотоор дугуйтай явдаг байлаа. Тийм болохоор хүмүүс намайг “Дугуйтай Аня” гэж нэрлэдэг байсан юм. Тухайн үед Улаанбаатарын хаана нь ямар хашаа байдгийг сайн мэддэг байлаа. Гэтэл одоо төөрөх гээд байх болж. (инээв) Жил болгон ирэхдээ гайхаад л буцдаг болсон. Нэг ирэхэд өчнөөн олон гоё барилга нэмэгдчихсэн байх юм.

-Аавын чинь ус нутаг, хайр сэтгэлийн олон сайхан шүлэг найргийг монголчууд мэднэ. Та харин шүлэг бичих үү? 

-Би монголоор шүлэг бичээгүй л болохоос яруу найраг сонирхож байсан. Залуу насанд шүлэг бичдэггүй хүн гэж байдаггүй биз дээ. Би ямар нэгэн шашин шүтдэггүй. Миний хүмүүжилтэй холбоотой байх. Ер нь манай гэр бүл шашин шүтлэг гээд сүйд болдоггүй. Эрдэмтэн хүн аливаа юмыг бодитоор судлах ёстой. Нэг зүйлд итгэж хэтэрхий давамгай судалбал хийж байгаа ажил нь худлаа болчихдог. “Энэ ямар гоё юм бэ. Хамгийн сайн нь энэ” гэх юм бол буруу болно. Аливаа судлаач эрдэмтэн хүн бодитой чөлөөтэй сэтгэгч байх учиртай. Миний аав ч тийм хүн байсан болохоор социализмын хаалтыг оюун санаа, зохиол бүтээлээрээ ялан дийлж, цагийг эзэлсэн гэж боддог. 

-Аавынхаа туурвилаас хэвлүүлэхээр зэхэж буй бүтээлүүд аль хэр олон байна? 

-Аавынхаа бүтээл туурвилуудыг бүгдийг нь л хэвлүүлсэн дээ. Гэхдээ мэр сэр юм бий. Тухайлбал хэлсэн үг, шүүмж, тайлбар байна. Мөн аавын өдрийн тэмдэглэл байгаа. Түүнийг хэвлүүлэх цаг нь арай л болоогүй байна. 

-Төрийн дууллыг бадаг нэмж өөрчлөхөд танд ямар санагдсан бэ? 

-Ний нуугүй хэлэхэд надад тийм ч таатай санагдаагүй. Өмнө нь хэд хэдэн удаа өөрчлөх оролдлого хийж байсан. 

Тухайн үед охиных нь хувьд надаас зөвшөөрөл гуйсан ч би зөвшөөрөөгүй. Дараа нь харин Монгол Улсын төрийн мэдлийн бүтээл гээд өөрчилсөн байна лээ. Тухайн үед надад хэлээгүй, мэдээлэл ч өгөөгүй. Монгол Улсын маань мэдлийнх л юм бол “Эзэн нь юмаа мэдэж, эрэг нь усаа хашсан” нь тэр юм байлгүй дээ.

Л.БАТЦЭНГЭЛ


Онцлох нийтлэлүүд