ӨДРИЙН СОНИН ҮНЭНИЙГ ХЭЛНЭ
Булангууд


С.Зоригийг хөнөөсөн хэрэгт гурван шатны шүүхээс ял сонссон Ц.Содномдаржаа, Т.Чимгээ нарыг мөрдөн байцаах явцад эрүүдэн шүүсэн байж болзошгүй үйлдэлд Тагнуулын ерөнхий газрын дарга асан Б.Хурц нарын есөн хүнийг буруутган шалгасан. Эрүү шүүлттэй холбоотой хэргийг өнгөрсөн наймдугаар сард анхан шатны шүүхээр зургаан өдрийн турш хэлэлцэж, мөрдөн байцаалтад буцаасан юм. Тэгвэл хэрэгт яллах дүгнэлт үйлдсэн улсын яллагчийн зүгээс шүүхийн шийдвэрийг эсэргүүцэж эсэргүүцэл бичсэнийг өнгөрсөн долоо хоногт давж заалдах шатны шүүх хэлэлцэж үндэслэлтэй гэж үзлээ. Ингэснээр Б.Хурц нарыг дахин анхан шатны шүүхээр гэм буруугийн асуудлыг хэлэлцэхээр болов. Шүүх процесс, эрүү шүүлтийн талаар шүүгдэгчдийн өмгөөлөгчөөр ажиллаж буй өмгөөлөгч Г.Батбаяртай ярилцлаа.


-Анхан шатны шүүхээс хэргийг мөрдөн байцаалтад буцааж байхад та“Бидний төлөвлөснөөр боллоо” гэх утга бүхий мэдээллийг өгч байсан. Харин өнөөдөр нөхцөл байдал өөр боллоо. Шүүгдэгч нарын гэм буруугийн асуудлыг хэлэлцэхээр боллоо. Та бүхний тактик алдагдчихав уу даа?

-Ер нь нэг бодлын шүүгдэгч нарын өмгөөлөгч нарын зүгээс хүсэл зоригоо илэрхийлэх ашигтай нөхцөл байдал үүслээ гэж хэлж болно. Ингэхээр Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 41 дүгээр зүйлд зааснаар гомдол гаргах эрх нь хэргийн оролцогч нарт нээгдчихэж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, шүүгдэгч болон шүүгдэгч нарын өмгөөлөгч гомдлоо бичих эрхтэй болж байна. Өмнөх шатанд ганцхан прокурор эсэргүүцэл бичнэ. Бусад нь ямар нэгэн гомдол санал бичих боломжгүй байсан. Тийм учраас энэ бол нэг талын давуу байдал гэж харж болно. Сая хэрэв прокурорын эсэргүүцлийг хангаагүй шууд мөрдөн байцаалтад буцсан бол бид нарын хүсч байсан зүйл бүрэн дүүрэн биелээгүй болохоор гомдолтой зүйлүүд үлдэх байлаа.

-Тухайлбал?

-Яг үүнийг нарийн хэлж болохгүй байна. Сэтгэл дундуур байсан гэсэн үг. Хохирогч болон прокуроруудын талд аятайхан шийдчихэв үү дээ гэсэн гомдол байсан. Гэтэл одоо бидэнд давж заалдах эрх нээгдчихлээ.Шүүхийн магадлалыг гардаж авснаас хойш 30 хоногийн дотор Улсын дээд шүүхэд хууль буруу хэрэглэсэн. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийг ноцтой зөрчсөн гэдэг хоёр үндэслэлээр гомдол гаргах эрх нээгдчихэж байгаа юм.

Тэгэхээр үүн дээр бид нэгэнт анхан шатны шүүх хурал болон бусад мөрдөн байцаалтын шатанд гомдоод бухимдаад яваад байсан зүйлүүдээ ил гаргах нэг талын бид нарт ашигтай нөхцөл байдал гэж харна. Юм бүхэн бид нарт эвгүй болчихлоо гээд байвал шүүгдэгч нарынхаа эрх ашгийг хамгаалж чадахгүй. Нэгэнт үүссэн нөхцөл байдлыг шүүгдэгчид ашигтай байдлаар тайлбарлаж, ашигтай нөхцөл байдал үүсгэхийг хичээнэ.

-Улсын дээд шүүхэд хандах хуулийн хоёр үндэслэлээ тайлбарлаж болох уу?

-Одоогийн байдлаар магадлал гардаж аваагүй болохоор гомдол, үндэслэлээ тайлбарлах боломжгүй. Тэгээд ч маш нууцын зэрэглэлтэй хэрэг учраас гомдлын талаар яриад байх боломжгүй. Энэ хэрэг бол өөрөө нэг онцлогтой. 2019 оны гуравдугаар сард Засгийн газрын 115 дугаар тогтоол гаргаж хэргийн хамгийн гол нотлох баримтуудыг олон нийтэд ил болгочихсон. Нэгэнт олон нийтэд ил болчихсон нотолгоог Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 16.9 дүгээр зүйлийн 1.1-д зааснаар нотлох баримтыг шинжлэх судлахаас татгалзах нөхцөл байдал үүсчихсэн. Бид нар энэ талаар ярьж ч болдоггүй. Маш нууц гээд байгаа хэрнээ хэцүү зохицуулалтаар явж байна.

-Хэрэгт нотлох баримтаар хэлэлцэгдэх байсан баримтууд шаардлагагүй боллоо гэж ойлголоо. Тэгвэл шүүхийн шийдвэрт энэ явдал нөлөөлөх үү?

-Нэгэнт нууц далд байх ёстой баримт ил гарснаас болоод нийгмийн зүгээс янз бүрийн үнэлэлт дүгнэлтийг өгч байгаа. Энэ чинь өөрөө шүүгдэгч нарын эрх зүйн байдалд муугаар нөлөөлж байна. Хууль эрх зүйн үйл явдал чухам тэр баримтад ямар байдлаар тусгалаа олох юм бэ гэдэгт мэргэжлийн хуульч нар тайлбар хийх ёстой.

Эрүү шүүлт мөн үү биш үү, хэрэг бүртгэгч, мөрдөн байцаагч мөрдөн байцаалт явуулж байгаа үедээ мэдүүлэг авахын тулд хүнийг зодох гээд зүйл ангиар ороод ирнэ. Гэтэл үүнд тайлбар хийх гэхээр ард иргэдэд ил болчихсон. Дээр нь заавал шүүгдэгч нарт ял өг гээд байгаа болохоор шүүх хянан шийдвэрлэх үйл ажиллагаанд маш хүндрэлтэй нөхцөл байдал үүсчихсэн. Бид нарыг хуралд орж байх үед янз бүрийн байдлаар доромжилно.

Мэдээлэл өгөхгүй зугтаавал “Хулгайчийг өмгөөлж байгаа хулгайч нохой зугтааж байна” гэнэ. Зогсоод мэдээлэл өгөхөөр “Шоучин нөхөр шоудаж байна” гэдэг. Хаалттай шүүх хуралдаан учраас мэдээлэл өгч болохгүй байдаг. Мэдээж хуульд заагдсан шүүх хуралдааны талаар ярихгүйгээр “Шүүх хурал ийм шатандаа явж байна” гэж мэдээлэх эрх нээлттэй. Тэр нөхцөл байдлаасаа хүртэл болж би хоёр удаа торгууллаа.

Анхан шатны шүүх дээр нэлээд хэд, хэдэн өмгөөлөгч торгуулсан. Энэ мэтчилэн хуралдааныг тойрсон эрх зүйн эерэг болон сөрөг үр дагаврыг дагуулсан үйл явдал их болж байна. Үүнийг дагаад ард түмэн олон нийтийн сэтгэл санаа заавал энэ хүмүүст ял өгөх ёстой гэсэн хүсэл зорилго дээр тулгуурлаж, зарим улстөрчид олон нийтийг турхирах байдлаар хандаж байна. Ард түмний хүүхдийг эрүүдэн шүүдэг байсан, 37 он эргэн ирлээ гэдэг уриа лоозонтойгоор шүүх хурал явагдаж байна.

Тэгээд ч энэ хурлын үйл ажиллагаа миний хүртэл өмгөөллийн үйл ажиллагаанд маш их нөлөөлж байгаа. Ер нь нийгэмд муу хүн өмгөөлбөл муу хүн болно. Сайн гэж нэрлэгдэж байгаа хүнийг өмгөөлбөл сайн хүн болно гэсэн өмгөөллийн халдашгүй байдалд халдсан процесс яваад байгаа юм. Үүн дээр өмгөөлөгчийг хамгаалах хууль эрх зүйн орчин байхгүй нь ил тод харагдаж байна

-Энэ бол эрүү шүүлттэй холбоотой хэрэг. Гэтэл та шүүгдэгчдийг эрүүдэн шүүлт хэрэглээгүй гэж үзээд байгаа. Яагаад вэ. Хорих ангид болсон үйл явдал эрүүдэн шүүлт мөн биз дээ?

-Олон нийтэд ил болсон 26 минутын дүрс бичлэгт эрүүдэн шүүж байгаа гээд байгаа зодож дарамталж байгаа хүмүүс нь ялтнууд. Ялтнуудын хийж байгаа үйлдэлд эрүүдэн шүүх гэдэг хуулийн нэр томьёо үг, өгүүлбэр байхгүй. Эрүүгийн хуулийг ижил төсөөтэй хэрэглэхийг хориглодог. Тэгэхээр энд мөрдөн байцаагч мэдүүлэг авахын тулд хүнийг зодож тамлаж айлган сүрдүүлж хүч хэрэглэн заналхийлж байх юм бол эрүүдэн шүүлт. 2000 оны Эрүүгийн хуулийн 251.1 рүү орж ирнэ. Энэ чинь субьект нь хэн бэ гэдгээс эхэлнэ. Тэр нь хэрэг бүртгэгч мөрдөн байцаагч байх ёстой. Хэрэв хэрэг бүртгэгч мөрдөн байцаагч зодож нүдсэн бол тус хэлтсийнх нь дарга, удирдах албан тушаалтан буруутаад явчихдаг. Гэтэл энд дээр ерөөсөө ялтан. Ялтнууд бие биенээ зодож байгаа, хорих байгууллагын буруутай үйл ажиллагааг заавал тагнуулын байгууллагын ажилтнууд дээр бурууг тохох гэж оролдож байна. Хуулийг буруу тайлбарлаж байна гэж үзэж байгаа.

-Шоронд хоригдлууд камер дамжин байрлах эрхгүй. Мэдээж түүнийг ямар нэгэн эрх бүхий байгууллагын хүмүүс оруулсан байж таарна. Итгэлийг гэхэд Булганы хорихоос авчирсан гэдэг. Тийм онц ноцтой гэмт хэрэгтэн камер дамжин хүмүүс дарамталсан. Үүнийг эрүү шүүлтийн нэг хэлбэр гэж харахаар байна?

-Тэр байр нь хорих газрын байр. Тухайн байрны хэвийн үйл ажиллагаа, стандарт норм, дүрмийг хангах нь Сэжигтэн яллагдагчийг баривчлах цагдан хорих тухай хуулийн 20.1 дүгээр зүйлээр зохицуулчихсан. Хорих газрын захиргаа хоригдож байгаа этгээдүүдийн амь нас эрүүл мэндэд хяналт тавина гэж байгаа. Миний үйлчлүүлэгч нарыг гадуур сонин хэвлэлээр бичээд байгаачлан тагнуулын байгуулагынхан нөлөөлчихсөн гээд байгаа. Тэдэнд ийм чиг үүрэг байхгүй. “Би нөлөөлөөгүй ээ” гээд Тагнуулын ерөнхий газрын дарга байсан Хурц өөрөө хэлсэн. “Би ямар нэгэн тушаал шийдвэр өгөөгүй, зохион байгуулаагүй” гэж. Прокурор нь ч тэр хэлж байгаа. Тийм зүйл байхгүй гэж хэлж байгаа нь өөрөө мэдээж тийм баримт юмуу, үйл явдал болоогүй гэдгийг хэлж байна. Миний бодлоор үнэн гэж бодож байгаа. Үнэхээр хорих газарт хэлээд “Наад хоригдлоо өрөөнд нь оруулаад зодолдуул. Тэгэхгүй бол чамайг ажлаас чинь хална, гэмт хэрэгт холбогдуулна” гэдэг байдлаар ард түмний бодоод байгаа шиг нөлөөлсөн гэж үзээд байгаа бол албан тушаалаа урвуулан ашиглах АТГ-ын харьяалалд шилжинэ. Тийм учраас энэ та нарын нүдэн дээр болоод байгаа үйл явдалд миний үйлчлүүлэгч нар холбогдолгүй гэж харагдаж байна. Иргэн бүр хуулийн нарийн мэдлэгтэй байх шаардлагагүй.

-Шалгаж байгаа хүмүүс тагнуулынхан байсан?

-Үнэхээр тэгж явуулсан бол албан тушаалаа урвуулан ашиглах гээд өөр төрлийн гэмт хэрэг болно. Гэтэл эрүүдэн шүүсэн гээд байгаа нь буруу юм. Эрүүдэн шүүлт гээд байгаа нь хүнийг тамлаж зодож зовоож яргалахыг хэлж байгаа. Шууд өөрөө харьцсан үйлдлийг хэлдэг. Гэтэл нөлөөлөх гээд ярихаар өөр гэмт хэргийн шинж чанартай болчихно.

-Б.Содномдаржааг зодож, өтгөн шингэнээ дээр нь асгасан. Т.Чимгээгийн өрөөнд цээж нүцгэн Ц.Амгаланбаатар орсон нь эрүү шүүлтийн хэлбэр биш гэж та үзэх үү?

-Эрүүдэн шүүлт гэдэг зөвхөн хэрэг бүртгэгч мөрдөн байцаагчийн үйлдэлд хэрэглэдэг нэршил. Таны яриад байгаа зүйл чинь дарамтлах гэдэг нэршилд хамаарна. Хүн дарамталсан хоригдлыг яах ёстой юм, сахилгын шийтгэл оногдуулах ёстой. Энэ оногдуулдаг субьект нь тухайн хорих байрны захиргаа. Гэтэл энэ албан үүрэгтээ хайнга хандаад хэрэгжүүлээгүй бол өөр хуулийн заалтаар зүйлчилнэ. Үүнийг хольж хутгаад өөрийнхөө бодож байгаагаар тайлбарлаад ард түмэнд ойлгуулаад байгаа нь харамсалтай байна. Нэртэйгээр нь есөн эрүү шүүлт тулгасан тагнуулынхан гээд дайрч болж байна.

-Гол нь хорих байрны өрөөнөөс өрөө дамжиж явсан нь хачирхалтай санагдаж байгаа?

-Гүйцэтгэх ажиллагааны тухай хуулийн 6.2 дээр байдаг. Эрэн сурвалжлах ажиллагаа гэж. 9.1.4 дээр ч байна. Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагынхан мэргэжлийн туслалцаа үзүүлэх үүрэгтэй. Хүнд гэмт хэргийг шалгахад орон байраар хангах гэх мэт ингээд явдаг. Эрэн сурвалжлах ажиллагаа гэдэг нь эрүүгийн гэмт хэргийг “Нэг нөхөр би ийм гэмт хэрэг үйлдсэн. Би алсан” гээд байвал түүнийх нь үнэн худлыг шалгахын тулд нэг өрөөнд оруулна. Энэ бол хуулиар зөвшөөрөгдсөн зүйл. Гэхдээ тэр дотор юу болсон яасан гэдэг нь тусдаа нууцлалд хамрагдсан учир би хамаагүй ярьж болохгүй.

-Эрүү шүүлттэй холбоотой хэрэг шийдэгдвэл Б.Содномдаржаа, Т.Чимгээ нар эрх чөлөөтэй болох ёстой гэж зарим улстөрчид мэдэгдээд байгаа. Гэтэл гурван шатны шүүх шийдвэр гаргачихсан. Хэрэв суллагдвал Монголын шүүх юу болох вэ гээд ээдрээтэй нөхцөл байдал бий болж мэдэх нь?

-Шүүх засаглалын хэлбэр шууд нурна. Шүүх засаглал гээд Монгол Улсын хууль цаазат төрийг тогтоон барьж байгаа ганц институци. Энэ институцийн хэвийн үйл ажиллагаанд хөндлөнгөөс нөлөөлдөг Үндсэн хуулийн 49-ийн нэг, хоёр дахь хэсэгт шүүгч хэнээс ч хараат бус байж гагцхүү хуульд захирагдана. Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд иргэн хэн ч хөндлөнгөөс нөлөөлөхийг хориглоно гэсэн энэ хууль ёсны зарчим алдагдана. Нэгэнт хүчин төгөлдөр болчихсон шүүхийн шийдвэрийн үйл явцыг тухайн гэмт хэргийг илрүүлэхэд болсон үйл явдлаар хүчингүй болгоно гэж байхгүй. 1998 онд болсон үйл явдлыг 2015 онд болсон үйл явдлаар цайруулна гэсэн ойлголт хаана ч байхгүй. Эрүүдэн шүүсэн гээд байгаа энэ хэрэг шийдэгдсэнээр тэр хүмүүс суллагдах ямар ч боломжгүй.

-Хурц одоо ямар нөхцөл байдалтай байгаа вэ. Шүүгдэгчид ямар байр суурьтай байна?

-Шүүгдэгч нарын эрх зүйн байдал яг ижил. Үнэн зөвөөр шийдүүлэх гээд хүлээгээд байж байгаа. Монгол Улсынхаа хуульд захирагдаад шүүх хуралд оролцоод явж байна. Хэрэгт холбогдсон хүн хэрхэн яаж хувь заяандаа санаа зовдог тэр зарчмаар л байгаа. Адилхан монгол иргэн.

-С.Зоригийг хөнөөсөн хэрэг улс төрийн захиалгатай, онц ноцтой гэмт хэрэг. Тийм учраас ҮАБЗ-д шууд хамаардаг. Уг хэргийг шалгаж байгаа хэн бүхэн дээрээс тушаал авдаг. Б.Хурц нар тушаал биелүүлснийхээ төлөө шүүгдэж байна гэх үндэслэлийг зарим хүмүүс ярьдаг?

-Б.Хурц нарын хувьд онц хүнд гэмт хэргийг шалгасан. Үүргээ биелүүлсэн. Ямар нэгэн улс төрийн захиалга, хүсэл зориг, хувийн өс хонзон ордоггүй юм бол энэ хэрэг цагаадна.

-Б.Булган энэ хэрэгт хохирогчоор оролцож байгаа...

-Тийм. Эрүүдэн шүүлтийн үйл ажиллагааны улмаас хохирсон байна гэж үзээд Булганыг оролцуулсан. Гэхдээ Булган болон бусад хүмүүст хэлэхэд “Та нар бол эрүүдэн шүүлтийн хохирогч нар биш” гэж л хэлмээр байна даа.

Б.ЭНХЗАЯА