ӨДРИЙН СОНИН ҮНЭНИЙГ ХЭЛНЭ
Булангууд
2016.01.01 02:01

Ч.Лодойдамба гуайд кино зохиолоо уншуулснаа эргэн санахад

Би найруулагчийн мэргэжилтэй болсон нь нэг бодлын их эртний хүсэл мөрөөдөлдөө хөтлөгдсөн мэт. Нөгөө бодлын бараг тохиолдлоор ч юм шиг санагддаг. Учир нь бүр наймдугаар ангид байхын л кино “Экран”, “Советский фильм”-ийг дугаараар нь авч цуглуулдаг байлаа. Манай ангийн Долгоржав, Дариймаа, Алтанхуяг Заяа бид хэд сэтгүүлээ Төв шуудангаас зориуд очиж худалдан авдагсан.

Уншихаасаа илүү кино жүжигчдийн зургийг л биширцгээнэ дээ. “Советский фильм”-ийг бодвол “Экран” нь хямд болохоор сүүлдээ дагнаж Экранаа цуглуулсан юмдаг. Бүр чемодан дүүрэн сэтгүүлүүдээ, кино жүжигчдийн фото зурагтай открытуудынхаа хамт цөмий нь С.Даваахүүд (Монголын Пионерийн Ордны жүжгийн дугуйлангийн багш байсан одоо СГЗ болсон) долдугаар ангиа амжилттай төгсөж ахлах ангийн сурагч боллоо гэж бэлэглэсэн юм. Даваахүү бид ах дүүгийн өргөмөл, танхил охид байв.

Тэр үеийн сурагчид уран зохиолын ном зохиол, үзсэн киногоо ярьдаг, бас надаас бусад маань спортоор хичээллэж сагс тоглодог байлаа. “Советский фильм”, “Экран” цуглуулдаг сэтгүүлдээ хөтлөгдсөн эсэх нь юу юм ямар ч л гэсэн ангийнхнаасаа ганцаараа Пионерийн ордны жүжгийн дугуйланд орж билээ. Хоёр жил Чүлтэмжамц багшаар жүжигчний анхны мэдэгдэхүүнийг заалгаж суралцахдаа зохиолч болж кино зохиол бичих юмсан гэдэг хүсэлд автаж дүрийн тухай, зохиолын шүүмж зэргийг “Цог” сэтгүүлээс унших боллоо. Тэгээд “Монгол кино” гэсэн номыг, мөн “Цог” сэтгүүлд хэвлэгдсэн Намдаг гуайн “Нүгэл буян” кино нь өөр нэртэйгээр хэвлэгдэж байсныг уншлаа. Хүсэл мөрөөдөлдөө хөтлөгдсөн би Хүүхдийн сэтгэхүйн нарийн шижмийг тал талаас нь хөндсөн “Учраа ололцсон нь” нэртэй кино тууж бичиж Лувсанжамц багшдаа уншиж өгтөл багш маань их л баярлаж “Би чамайг Э. Оюун руу явуулъя. Намайг явууллаа гэж хэлээд (40 мянгатад байдаг гэрий нь зааж өгсөн) шууд гэрт нь очиж уулз гэж хэлэв. Оюун гуайд учраа хэлбэл.

-Багш чинь уншиж танилцсан гэсэн. Чи тэгээд өөрөө бичсэн юм уу? гэж асууснаа. За яахав орхичих, би завандаа уншихыг бодъё. Утсаар асууж байгаад ирээрэй гэснээс хойш сар болсны хойно

-Уншиж үзлээ. Чи маргааш хичээлээсээ чөлөө аваад ирж чадах уу? Би чамайг киноныхонтой уулзуулъя гэлээ.

-Би та нарт кино зохиол бичсэн энэ охиныг танилцуулахаар зорьж ирсэн юм. Хөөрхөн юм, их сонин бичсэн байна. Та нар уншаад болбол дэмжиж юм болгооч гэлээ. Гэтэл нэг хүн танд тэгж бодогдож байгаа юм бол би уншаад үзье болмоор байвал дипломынхоо киног хийчихье гэсэн нь Доржпалам гуай байжээ.

Өнөө ах “Зохиолоор нь кино хийнэ. Уран сайхны зөвлөлөөр хэлэлцээд баталсан. Одоо Соёлын Яамнаас зөвшөөрвөл киногоо хийх ажилд орно” гэдэг байгаа. Баярласан гэдэг жигтэйхэн. Хэлсэн өдөр нь Гүржав багшаасаа чөлөө аваад Соёлын Яаман дээр очиж Доржпалам гуайтай хамт Лодойдамба сайдын өрөөнд орлоо. Миний сурагчийн гурван дэвтэрт бичсэн кино зохиолыг маань машинаар цохьчихсон, миний нэрийг зохиолын нэртэй томоор бичиж хавтасласныг сайдад өгөхийг нь хараад сүрдэж эмээх ч шиг.

-Сайд аа, хугацаа улам л давчуу болоод байдаг. Та хичээж түргэлэхийг бодвол их сайн байна гэтэл

-Чамд тэгээд боломжийн санагдсан бол би уншъя гээд

-Тэгээд энэ хүүхэд бичсэн юм уу?

-Тийм ээ энэ охин бичсэн гэхэд нь

Хэддүгээр ангид хаана сурдгийг минь надаас асуулаа. Би I сургуулийн 8-р ангид сурдгаа хэллээ.

Азын тэнгэр ингэж ивээдэг юм байх даа гэж гайхшруулсан мэдээг нэг өдөр Доржпалам гуай утсаар дуулгаж “Сайд баталсан шүү! Маргааш миний дүү бидэнтэй цуг сайдтай уулзана гэв. Төдөлгүй кино зохиол бичсэн гээд анги, сургуулиар тарж тэр ч байтугай “Залуучуудын үнэн” сонинд хүртэл бичигдэж олонд зарлагдчихваа.

Киноныхон ямар гоё улс вэ? Хаалгаар нь оруут л мэндэлсэн инээсэн ах эгч нар. Бас группийнхнээс Дамдин оператор дөнгөж төгсч ирсэн гэснээр нь ч юм уу? Бодвол арай залуу бараг үе тэнгийнх юм шиг харьцдаг болохоор нь түүнээс “Экран” дээр сюжет эфизод гээд л зөндөө бичсэн байдаг, бодвол дүрслэх үйл явдал юм уу? Кадр хоорондын холбох өгүүлэмж юм уу? гэж ирээд л асууж зүрхэлсэн... Дамдин ч надад Москвагийн сургуулийнхаа тухай, оюутнууд богино хэмжээний кино хийж дадлага хийдэг байснаа өөрсдийнхөө дадлагын киноноос жишээ болгож ярьсан нь маш их ойлголт өгсөн юм.

Нэг өдөр кино үйлдвэр дээр очтол Доржпалам найруулагч маань

-Хүүхдүүдийн шалгалт эхлэх гээд бас удахгүй тараад явчих болох нь зуны амралт өнгөрч намар хичээл эхэлж хүүхдүүд цугларахаар чиний киног хийе гэхээр миний дипломын ажил, хугацаа нь өнгөрөх гээд их бэрхшээлтэй байна аа. Ах нь дипломоо яаралтай хамгаалахгүй бол болохгүй. Итгэж болно гэдэг жүжгээр киногоо хийх болсон гэлээ.

-Юу? Лодойдамба гуайн өөрийнх нь бичсэн жүжиг биз дээ?

-Тийм тийм. Ах нь жүжигчид нь бэлэн болохоор бүр яараад бүр ажлаа бараг эхэлчихсэн байгаа. Ирээд дүүгийнхээ киног хийнэ ээ.

“Арай ч дээ. Яасан ичдэггүй улс вэ? Надад баяр хүргээд байсан өнөөх том сайд уу даа? Доржпалам гуай ямар муухай хүн бэ?” Ингэж бодсон би юу ч хэлж чадаагүй. Нүдээрээ дүүрэн нулимстай өрөөнөөс нь гарсан.

Хоног хугацаа ёстой харвасан сум шиг өнгөрсөөр. Олонд би л худлаа хэлсэн юм шиг, хачин эвгүй байдалд орж шаналж явах үед дипломоо онц дүнтэй хамгаалсан Доржпалам гуайн Энэ хүүхнүүд үү! кино нь дэлгэцнээ гарч эхэллээ. Үзэгчид ч надаас бусад нь сайхан хүлээж авлаа. Учир нь би л ганцаараа уйлж үзсэн юм чинь. Үнэндээ киногий нь нус нулимстайгаа холилдон байж (хоёр ч удаа) үзээд “Үнэ нь хямдарсан жүжиг” нэртэй шүүмжирхүү юм бичээд, намайг кино бичсэн гэж зарласан “Залуучуудын үнэн” сонины газарт аваачиж өглөө. Цэдэв гэдэг хүн сониндоо гаргана гэж байсан боловч таг чиг.

Ингээд л хоёр дахь киногоо бичиж Лодойдамба сайдад өгөхөөр очлоо. Нарийн бичгийн дарга нь сайддаа кино бичдэг охин ирлээ гэж дуулгаснаар орохыг зөвшөөрсөн бололтой.

Дөрвөлжин шугамтай нимгэн хоёр дэвтэрт хичээнгүйлэн хуулж бичсэн кино зохиолоо өглөө. Сайд шагнал гардан авах мэт хоёр гараараа тосч авахдаа

-Дахиад өөрийг бичсэн хэрэг үү?

-Тийм

-Тэр киногий чинь хийнэ шүү дээ гэснээ. За яахав бичээд ирснээс хойш үүнийг чинь уншина аа. Заавал гэхдээ санаа алдах шиг уртаар амьсгаа аваад

-Одоо харин ирсэн гадны төлөөлөгчдийг сайдтай хамт хүлээн авах ёстой гээд хошуугаа цорвойлгох мэт инээмсэглэх нь уучлалт гуйгаагүй хэрнээ буруугаа хүлээгээд байгаа юм шиг тун зөөлөн бүр уярмаар харагдаж, ер нь л энэ хүнтэй нүүр учирмагц л өнөөх гомдол уур хилэн маань дорхноо үгүй болж нэг их тайтгарлаар сэтгэл минь тэжээгдсэн билээ.

Хэд хоногийн дараа зохиолыг минь уншсанаа нарийн бичгийн даргаараа дамжуулан дуулгаад ирж зохиолоо аваарай гэжээ. Уулзвал өмнөх зохиолд анхааруулж байсан зүйлийг маш сайн засч чадсан байна. Киноны зохиол ер нь их товчхон, дүрийн тодотгол яаж авах нь найруулагч оператор хоёрын мэдлийнх байдгийм шүү дээ. Сайн байна. Гэхдээ түрүүчийн зохиолы чинь кино болговол илүү шинэлэг сонирхолтой болох байх. Энийг хоёулаа улам сайн болгоноо гээд инээснээ

-Чи богино өгүүллэг бичдэг үү? гэж асуулаа.

-Шүлэг л...

-Чи Эрдэнийн зохиолыг уншдаг уу?

-Уншсаан

-Аяс чинь их уянгалаг эерүү юм. Чи Чеховыг хэр уншсан бэ?

-Орчуулагдсаны нь л

-Сайн байна. Бүр эх хэлээр нь уншаарай. Их зөв санаатай, зөөлөн бичдэг хэрнээ намуунаар чанга дуугарсан, хэлэх зүйлээ ёжилсон, нийгэм рүүгээ их шүүмжлэлтэй хандсан байдаг юм шүү дээ. Заавал ахин дахин уншаарай. Эх хэлээрээ оростой нь тулгаад унш!

-За

-За тэгвэл өөр бичсэн зүйлтэйгээ ирж байж болох уу?

-За. Хэзээ ирж болох вэ?

-Дуртай цагтаа шууд миний утас руу ярьж байгаад ирээрэй гээд ажлынхаа утасны дугаарыг өглөө.

-За гээд намайг инээхэд сайд ч бас дагаж инээсэн нь дуугүй мөртөө хаш хундага харших шиг бөглүү атлаа цалгисан сэтгэл байлаа.

Би ямар азтай хүн бэ? Ийм мундаг зохиолч, сайд хүн өөрөө намайг урьж бичсэнийг минь сонсох гэж байдаг. Хоёр дахь кино маань тийм ч муу биш байж дээ! гэж бодсоноос киногоо хэзээ гаргах бол гэж огтхон ч бодсонгүй. Харин сайн зохиол, дөрвөн мөрт ч болов сайн л байх ёстой. Энэ хүнд гологдохооргүй бас Чехов шиг нийгэм рүүгээ хандаж сайн бичих хэрэгтэй.

Аравдугаар ангид орох сурагч өөр юугаа ч бодох билээ...

Нансалын Саалуут

Онцлох нийтлэлүүд