Өдрийн сонин үнэнийг хэлнэ
Архины чанар, аюулгүй байдалд лабораторийн шинжилгээ хийлээ DNN.mn Дээд шүүхийн нийт шүүгчийн хуралдаан болно DNN.mn Ирэх долоо хоногийн бямба гариг “Автомашингүй өдөр” DNN.mn Маргааш “Олон улсын музейн өдөр”-ийг “Музейн хүч нөлөө” сэдвийн хүрээнд тэмдэглэнэ DNN.mn Түр орон байрны хүртээмжийг нэмэгдүүлэхээр ажиллаж байна DNN.mn Шилжилт хөдөлгөөнийг цахимаар хийнэ DNN.mn "Кансат-2022" үндэсний V тэмцээний шилдгийг ирэх сарын 4-нд тодруулна DNN.mn “Хэрэг буцаах” зохицуулалтыг өөрчлөх хуулийн төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийв DNN.mn Нэг ажилчинд ногдох ДНБ оны эхний улиралд 10.2 хувиар багасав DNN.mn Байнгын хороо: Донорын тухай хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийг 100 хувийн саналаар дэмжлээ DNN.mn Архины чанар, аюулгүй байдалд лабораторийн шинжилгээ хийлээ DNN.mn Дээд шүүхийн нийт шүүгчийн хуралдаан болно DNN.mn Ирэх долоо хоногийн бямба гариг “Автомашингүй өдөр” DNN.mn Маргааш “Олон улсын музейн өдөр”-ийг “Музейн хүч нөлөө” сэдвийн хүрээнд тэмдэглэнэ DNN.mn Түр орон байрны хүртээмжийг нэмэгдүүлэхээр ажиллаж байна DNN.mn Шилжилт хөдөлгөөнийг цахимаар хийнэ DNN.mn "Кансат-2022" үндэсний V тэмцээний шилдгийг ирэх сарын 4-нд тодруулна DNN.mn “Хэрэг буцаах” зохицуулалтыг өөрчлөх хуулийн төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийв DNN.mn Нэг ажилчинд ногдох ДНБ оны эхний улиралд 10.2 хувиар багасав DNN.mn Байнгын хороо: Донорын тухай хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийг 100 хувийн саналаар дэмжлээ DNN.mn
Нийгэм
2015.03.18 11:03

Ю.Цэдэнбалыг огцруулах хувилбаруудыг ЗХУКН-ын Төв хороо арван жил хэлэлцсэний эцэст эрүүл мэндийн шалтгаан дээр санал нэгдсэн

Түүхийн ухааны док­тор Н.Цэ­рэн­тэй хөө­рөлд­лөө. Тэрбээр Улс тө­рийн товчооны гишүүн Ц.Дүгэрсүрэнгийн тусла­хаар ажиллаж байсан юм. Төв хорооны аппаратад 20 гаруй жил байж, Ю.Цэдэн­бал агсныг гэрийн хорионд очиход нь Москвад Монго­лын Элчин сайдын яамны II нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсны хувьд түүхийн ил, далд баримтын гэрч болсон эрхэм билээ.

-Та цагаан сарын өм­нө манай сонинд илгээ­сэн нийт­лэлдээ “Ю.Цэдэнбал агс­ныг огцруулсан хуйвал­дагчдыг нэрлэнэ” гэсэн. Тиймээс тэр талаар тантай хөөрөлдөхөөр ирлээ.

-Танайх ч нэхэл хатуутай сонин л доо. Тиймдээ, бие организмын тэжээл болсон өглөөний цайны араас мэдлэг, оюуны тэжээл болж “Өдрийн сонин” эрэмбэлэгдэх эрхээ аваад удаж байна. Монгол, Зөвлөлтийн хуйвалдагчдын алинаас нь яриагаа эхэлбэл танай уншигчдад ойлгомжтой байх бол.

-Ю.Цэдэнбал агсны эсрэг Зөвлөлтийн тал хуйвалдаанд оролцсон гэдгээс эхэлмээр байна?

-Төр эргүүлэх салхи Москвагаас эхэлж сүүлдээ Монголын төрийг нураах шуурга болтлоо ширүүссэн баримт бий шүү дээ.

Аливаа юмс, үзэгдлийн цаад утга учир, үнэн худлыг баримт илчилдэг болохоор түүхэн баримтыг нэр эзэнтэй, цаг хугацаатай нь өгүүлэх болно. Ю.Цэдэнбалыг МАХН-ын Төв хорооны ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэгт ажлаас халах асуудлаар ЗХУКН-ын Төв хорооны аппарат, тасаг хэлтсүүдэд янз бүрийн хувилбар боловсруулсан. Улмаар далаад оны дунд үеэс Төв хорооны нарийн бичгийн дарга нарын зөвөлгөөн, Улс төрийн товчооны хурлуудаар олон удаа хэлэлцэж байжээ.

-Заримыг нь жишээ болгооч?

-ЗХУКН-ын Төв хорооны нарийн бичгийн дарга К.Ф.Катушев социалист орнуудын удирдагч нэг бүрийн тухай судалгааны материал Улс төрийн товчооныгишүүдэд тарааж танилцуулсны дотор Ю.Цэдэнбал нэгэнт нэр хүндгүй болж, хүн бүхнийг залхааж байгаа тухай тааруухан дүгнэлт оржээ. Уг асуудлыг Улс төрийн товчооны хурлаар 1976 оны хоёрдугаар сард хэлэлцэхэд Улс төрийн товчооны гишүүн, БХЯ-ны сайд Устынов Улаанбаатар дахь өөрийн төлөөлөгчийн газрын мэдээллийг нэмж танилцуулаад “Цэдэнбалыг солих хэрэгтэй. Тэр удирдаж чадахгүй байна. Байдлыг гартаа барьж чадахгүй байна” гэсэн боловч бусад дарга нар дэмжээгүй өнгөрөөж.

Монгол дахь ЗХУ-ын төлөөлөгчийн газруудын нэг үндсэн ажил нь Ю.Цэдэнбал, түүний гэргий Филатоваг мөрдөн, мөшгиж төвдөө мэдээлэхэд чиглэж байж. Тэд төвдөө ямар их мэдээлэл өгч байсныг Д.Шинкаров, Ш.Г.Надиров нарын ном уншсан манайхан сайн мэдэж байгаа.

1983 оны арваннэгдүгээр сард А.А.Громыко нарын дөрвөн гишүүн гарын үсэг зурсан Монголын удирдлагын байдлын тухай албан бичгийг Улс төрийн товчооны хуралд оруулан хэлэлцүүлжээ. Тэр бичигт “МАХН-ын Төв хорооны ерөнхий нарийн бичгийн даргын тухай асуудлыг шийдвэрлэхгүйгээр, өөрөөр хэлбэл Ю.Цэдэнбалыг энэ албан тушаалаас зайлуулахгүйгээр МАХН, Монголын удирдлагын байдал жинхэнэ ёсоор сайжрахгүй. Тиймээс Цэдэнбалаар албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөх хүсэлт Төв хороонднь гардуулах шаардлага бий болж байна. Түүнд Ардын их хурлын дарга ч юмуу, ямар нэгэн хүндэт албан тушаал санал болгоё” гэжээ. Улс төрийн товчоо энэ асуудлыг хэлэлцээд дахин судлан үзэж, энэ ажилд Зөвлөлтийн Монгол дахь төлөөлөгчдийг татан оролцуулж эцсийн шийдвэр гаргах санал оруулж ирэхийг А.А.Громыко болон бичиг зохиогч бусад хүмүүст даалгасан байдаг. Гэхдээ тодорхой юу хийхэв үүнийг хэрхэн хийхэв гэж К.В.Русаков өөрөөсөө болон хуралдаанд оролцогчдоос асуусан ч уг хурал нэгдсэн шийдвэр гаргаж амжаагүй байна. Гэхдээ “Бидний оролцоотойгоор, гэхдээ мэдэгдэхгүйгээр” гэж ярилцсан байдаг.

-Цааш нь юу болсон бол?

-Төв хорооны Улс төрийн товчооны олон улсын асуудал эрхэлсэн комиссын удирдагчаар хавсран ажиллаж байсан А.А.Громыко 1984 оны хоёрдугаар сарын 3-нд Төв хорооны Зөвлөгөөнийг удирдаж, Монголын асуудлыг хэлэлцсэн байна. Монгол дахь Элчин сайд Павлов УАХХ-ны төлөөлөгч Радченко нар “Ю.Цэдэнбалыг яаралтай өөрчлөх хэрэгтэй” гэсэн. Харин Улс төрийн товчооны гишүүн В.М.Чебриков асуудлыг илүү гүнзгий судалж, Улс төрийн товчоонд нь Лувсангомбо, Намсрай нарыг оруулж, Майдарыг өөрчилсний дараа улс тунхагласны 60 жилийн ойг өнгөрүүлж байж шийдвэрлэх санал тавьжээ. А.А.Громыко “Ямар нэг эрс яаруу, сандруу арга хэмжээ авах хэрэггүй. Ирэх нэг, хоёр сарын дотор, юуны өмнө нөхөр Павлов, Радченко нар тодорхой, идэвхтэй мэдээлэл цуглуулан дүн шинжилгээ хийж, шаардлагатай материалыг нягтлан бэлтгэх хэрэгтэй. Улс төрийн товчоог эрүүл саруул хүчээр (Лувсангомбо, Намсрай) сэлбэж, Майдарыг товчооноос гаргах боломжийг судлах хэрэгтэй гэжээ.

А.А.Громыко нарын өнөөх дөрвөн гишүүн БНМАУ-ын байдлын тухай хоёр дахь бичгээ 1984 оны дөрөвдүгээр сарын 28-нд Улс төрийн товчоонд оруулжээ. Тэр бичигт Ю.Цэдэнбал ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалыг эрүүл мэндийн шалтгаанаар сайн дураар орхих нь зүйтэй гэсэн түрүү­чийн саналаа илүү дэлгэ­рэн­гүй үндэслэлтэй нотолсон байна. Ю.Цэдэнбалыг огцруулах янз бүрийн хувилбарыг ЗХУКН-ын Төв хороо арав шахам жил хэлэлцсэний эцэст анх удаа эрүүл мэндийн шалтгаан дээр санал нэгдсэн байна. Улс төрийн товчооны тогтоолд зохиогчдын саналыг сайшааж, хэрэгжүүлэх практик арга хэмжээ авахыг тэдэнд даалгажээ.

Дээрх тогтоолыг хэрэгжүүлэхэд Төв хороо, ГЯЯ, УАХХ-ны цөөн тооны хариуцлагатай ажилтныг татан оролцуулсан байдаг.

ЗӨВЛӨЛТӨӨС БҮХ ТАЛААР ХАРААТ, ХАМАГ ЮМАА ТЭДНЭЭС ГУЙДАГ ОРНЫ УДИРДАГЧ ДОТРОО ХИЧНЭЭН БУХИМДАВЧ ИЛЭРХИЙ ЭСЭРГҮҮЦЭЖ, ДУРГҮЙЦЭЖ ЯАЖ ЧАДАХАВ

-Өрнөж байгаа дээрх асуудлуудын талаар Ю.Цэдэнбал агсан ажиг сэжиг авч байсан болов уу. Хэрвээ мэдэж байсан бол дургүйцлээ илэрхийлэх ч юмуу, ямар нэг эсрэг үйлдэл хийж байв уу?

-Зөвлөлтийн зарим удирдагчийн ийм хандлагад манай дарга бухимдаж явдгийг гэрчлэх баримт байна аа. Гэхдээ Зөвлөлтөөс бүх талаар хараат, хамаг юмаа тэднээс гуйдаг орны удирдагч дотроо хичнээн бухимдавч илэрхий эсэргүүцэж, дургүйцэж яаж чадахав.

Цэдэнбал дарга нэгэн удаа Крымд амарч байх үедээ, чухам юунаас болсныг бүү мэд оройн хоолон дээр хоёр хундага тогтоогоод өөртэй нь итгэлтэй дотно байсан ЗХУКН-ын Төв хорооны Монголыг хариуцсан тасгийн ажилтан Ш.Г.Надировт “Та нар Монголыг мэдэхгүй шүү дээ, монголчуудыг мэдэхгүй. Маш өнгөцхөн хардаг хүмүүс. Та нар яахаараа ийм ихэмсэг байдаг юм бэ. Та нар монголчуудыг хоцрогдсон ард түмэн мэтээр үздэг” гэжээ. Ямаагаа тоглоомын орос резинен ямаанаас хямд худалддаг гэх мэт шүүмжлэл байнга дагуулдаг Зөвлөлт, Монголын хилийн худалдааны тэнцвэргүй байдлыг өөрчлөх асуудлаар 1983 оны аравдугаар сард болсон хоёр орны үнийн хорооны хэлэлцээр дээр Цэдэнбал дарга Зөвлөлтийн Үнийн хорооны даргад хандаж “Танайхыг юм бүхэн дээр дуурайж чадахгүй. Манай нөхцөл байдал өөр” гэж хатуу үг хэлсний ачаар хэлэлцээр манай талд маш их ашигтай туссан тухай манай Үнийн хорооны дарга байсан Д.Бямбасүрэн бичиж байсан.

Ю.Цэдэнбал агсны энэ мэт дургүйцэл Зөвлөлтийн удирдлагын сонорт хүрсэн л байж таараа.

-Зөвлөлтийн тал дургүйцлээ бас л илэрхийлсэн байх даа?

-1977 онд Т.Живковын урилгаар манай дарга Болгарт амрахаар очих замдаа Крымд саатаж, Брежневтэй уулзахаар тохиролцсон юм байна. Гэтэл Ю.Цэдэнбал агсныг Крымд бүтэн 10 хоног хүлээлгэсний эцэст Брежнев арайхийж уулзсан байдаг. 1974 онд манайд хоёр дахь удаагаа айлчлахдаа монголчуудыг найрсаг дотно харьцаа, дөлгөөн сайхан төрхөөрөө баясгаж, өгөөмөр их бэлгээрээ баярлуулж байсан Брежнев дарга ийнхүү зангаа хувиргасан нь араасаа асуулт дагуулсан билээ.

Бас нэг жишээ хэлье. Брежневийг залгамжилсан Зөвлөлтийн нэгдүгээр хүн Ю.В.Андропов “Цэдэнбал гаднаа ЗХУ-д үнэнч юм шиг хэрнээ, цаагуураа биднийг сайн фермийн саалийн үнээ л гэж үздэг байсан. Бүхий л асуудлыг ямагт өөртөө ашигтайгаар шийдүүлэх гэж оролдоно. Тэр ч байтугай Империалист хэмээн ад үздэг. Тэр биднийг сайн саадаг байсан. Брежнев ч үүнийг гадарладаг хэрнээ юу ч хийж чадаагүй” гэж хэлсэн байдаг.

-Брежневийн хийж чадаагүйг тэдний залгамжлагч М.Горбачев чадаж Цэдэнбалыг огцруулсан байх нь ээ?

-Логик утгаараа тийм.

-Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлыг бэхжүүлэх үйлсэд ам хэлээрээ биш ажил үйлсээрээ хагас зуун жилийн турш үнэтэй хувь нэмэр оруулсан гэгддэг Ю.Цэдэнбалд Зөвлөлтийн зарим удирдагч хүйтэн хандах болсны цаад учир нь юу бол?

-Монголыг ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд оруулах гэж Зөвлөлтийн удирдагчид нэг бус удаа шахалт үзүүлсэн юм билээ. 1973 онд Брежнев, Цэдэнбал хоёр Крымийн хойгийн урд эрэгт амралтын газар уулзаж ярилцжээ. Брежнев “Цагийн өмнө Т.Живковтой сайхан ярилцлаа. ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд ХБНУ-ын эрхтэйгээр Болгарыг оруулах болсон тухай БКН-ын Төв хороо шийдвэрлэснийг надад мэдэгдлээ” гээд Ю.Цэдэнбалд ямар сэтгэгдэл төрүүлснээ мэдэхийг хичээсэн бололтой харцаа тогтоон ажиглажээ. Төв хорооны нарийн бичгийн дарга К.Ф.Катушев нарын зэрэг хамт байлцсан олон хүний сэтгэл маш өндөр, бүүр догдолж хөөрсөн байдалтай харагдаж гэнэ. Гэтэл Ю.Цэдэнбал огт өөр зүйл ярьж, Брежневийн мэдэгдэлд огтхон ч хариу бариагүй гэдэг.

Мөн Москва орчмын Барвихид амарч, эмчлүүлж байсан Ю.Цэдэнбалд социалист орнууд бүх талаар ойртон нягтрахад зориулж авах зарим арга хэмжээний тухай Төв хороо, Сайд нарын зөвлөлийн тогтоолыг 1975 онд Ш.Г.Надиров гардуулжээ. Таван хуудас тэр тогтоолыг Ю.Цэдэнбал дарга хоёр дахин уншаад уг баримт бичгийн дээд булан дээр “БНМАУ-ын төрийн тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг хадгалсан нөхцөлд” гэж бичсэнийг Ш.Г.Надиров номондоо дурсчээ.

Манай нам үүнээс өмнө ЗХУ-тай ойртон нягтрах зорилго дэвшүүлсэн юм. 1976 онд намын 17 дугаар их хуралд тавьсан илтгэлдээ Ю.Цэдэнбал ЗХУ-тай бүх талаар, эдийн засгаар, хэл, соёлоор ойртон нягтрах тод томруун зорилт дэвшүүлэхэд “Хүргэн хүү Монголыг хадамдаа бэлэглэх нь. Тусгаар тогтнол дуусаа” гэж манай саарал ордны шивнээ явж байв.

Ойртон нягтрах зорилт монголчуудыг айлгаж байхад Москва баярлаж байлаа. 1976 оны наймдугаар сарын 24-ний оройн зоог дээр Төв хорооны хэлтсийн орлогч О.Л.Чуканов, Элчин сайд Павловский нар “Танай намын 17 дугаар их хурал дээр Зөвлөлттэй бүх талаар ойртон нягтрах тухай таны дэвшүүлсэн зорилт олны анхаарлыг их татаж байна. Хамгийн ач холбогдолтой нь ойртон нягтрах тодорхой замыг зааж өгсөн явдал мөн” хэмээн талархаж байжээ. Ю.Цэдэнбал даргын энэ мэт тактик Монголыг өөртөө нэгтгэх их гүрний дээрэнгүй санаархлыг тогтоон барьж харин өөртөө лай хураасаар байв.

Манайд өнгөлздөг байсан Мао нэгэн удаа “Цэдэнбал Орост хайртай хэмээн донгодохын хэрээр Монгол хоногийн хоолтой золгодог” гэж шоглосон тухай яриа байдаг. Хоёр их гүрний дунд эв зүйгээ олох гэж Ю.Цэдэнбал үйлээ үзэж байхад хажуудах авгай нь хүртэл хатгаж зовоодог байсан.

1978 оны зун Цэдэнбал Югославд амраад буцах замдаа Крымд хоногложээ. Хамт салхилж явсан Ш.Г.Надиров Цэдэнбал Филатова хоёрын нэгэн ярианы гэрч болсноо номондоо тэмдэглэж үлдээсэн байдаг. “Тито ёстой эр хүн, хэний ч гар хардаггүй, хэнээс ч хараат бус, өөрийнхөө замаар явж байна. Тийм болохоор түүнийг тоож, хаа сайгүй Москва ч хүндэлж байна. Хэрвээ чи Тито шиг байсан бол чамд өөрөөр хандах байсан даа. Элэг бариад байхгүй л байсан байх” гэж Филатова хэлэхэд Цэдэнбал ундууцсан янзтай “Чи ингэж яах нь вэ дээ” гэсэн нь номонд нь бий.

Б.ЦЭЦЭГДЭЛГЭР

Онцлох нийтлэлүүд